Onze God heeft alles wonderlijk gemaakt en wij mensen mogen dingen onderzoeken. De wetenschappers die aan de basis stonden van de moderne wetenschap waren veelal christenen die vanuit de verwondering over de schepping op zoek gingen naar hoe alles in elkaar zit. Ze waren vaak gericht op de eer van de schepper. Dat is nu helaas vaak anders en wetenschappers gaan met hun onderzoek soms verder dan verantwoord is. Maar hoe werkt dat onderzoek doen - als het goed is?
Wetenschap is niet: simpelweg ontdekken hoe alles in elkaar zit. Onderzoek levert gegevens op, maar die vragen interpretatie. Wetenschappers zijn mensen: ze hebben vóóronderstellingen, hebben niet allemaal dezelfde motieven. Wetenschap heeft een beperkte geldigheid: we beschrijven veel, maar kunnen de oorzaken niet altijd ontdekken. In de natuurwetenschap werken we met waarnemingen en experimenten. Daarmee proberen we theorieën te ondersteunen, maar die volgen lang niet altijd als vanzelf uit de waarnemingen. Laten we een paar voorbeelden nemen om te zien hoe dit gaat.
Bij een vlinder op een bloem kun je vragen stellen als: wat doet de vlinder daar, waarom zit hij op díe bloem, hoe heeft de bloem de vlinder gelokt? Bij de laatste vraag zeg je wellicht: dat weet ik al...
Probleem 1: Niemand is blanco. Soms staat die kennis je in de weg, soms helpt die je verder. Le Verrier vond in 1846 afwijkingen aan de baan van Uranus. De wetten van Newton stelde hij niet ter discussie, hij voorspelde het bestaan van Neptunus - en die werd gevonden. Op grond van problemen met de baan van Mercurius voorspelde hij in 1855 Vulcanus - maar die is nooit gevonden. Met Einsteins relativiteitstheorie in 1915 was Vulcanus niet meer nodig.
Hoe heeft de bloem de vlinder gelokt? Wees nieuwsgierig: onderzoek begint met verwondering. Je weet dat kleur en geur belangrijk zijn. Je scherpt je vraag aan: welke kleur lokt vlinders het best? Meer waarnemingen, instrumenten en experimenten helpen je wellicht verder. Wat doe je eerst: vlinders in het wild waarnemen of ze op gekleurde kaartjes trainen? Dat laatste deed von Frisch bij bijen en hij ontdekte dat bijen niet gevoelig zijn voor rood, maar wel voor ultraviolet licht (waar wij bruin van worden).
Probleem 2: Bij laboratorium-experimenten kun je veel in de hand houden en zo de 'juiste' factor opsporen. Maar de praktijk werkt soms anders. Als je de akkeronkruiden Vogelmuur en Spurrie apart onderzoekt op hun pH-voorkeur (bij welke zuurgraad ze het beste groeien), blijkt die gelijk te zijn: allebei pH 5-6. Als je ze samen laat groeien, is Vogelmuur sterker bij pH 6-8 en Spurrie bij pH 4-5.
Als je een duidelijke conclusie kunt trekken, kom je tot een hypothese, zoals: vlinders komen vooral op paarse kleuren af. Je veronderstelt dan: zo zit (dit deel van) de werkelijkheid in elkaar. Zeker is het niet: nieuwe experimenten en waarnemingen moeten dit toetsen. Verder onderzoek en denkwerk brengen je tot een wat algemenere uitspraak: een theorie. Er valt veel meer te vertellen natuurlijk. Meer hierover op de pagina Hoe wetenschap werkt.
Reactie plaatsen
Reacties